Planet Tonga - Language Journal

Tefua ‘a Vaka Lautala

Sponsors
February 5th, 2008 Posted by tkaili

“KOE PATALONI ‘OE KAU PATALONĺ”

Fakafatu: Hūfanga Dr ‘Okusitino Māhina
‘Api-ko-Lavengahau, Taulanga-Tuku-mo-Failā
Tamakimakaurau
Aotearoa Nu’usila

KUPU I – TALA FAKATAPU:

Tapu jugar internetjuego instantaneo paginas webganar a la ruleta,como ganar a la ruleta,ganar a la ruleta americanapremio dinero onlinecasino gamesjuego ruleta fortunaapuesta dinero onlinejugar interactivo onlinejuegos azar portalesjugar baccarattragaperra lineajuego gratis internetmaquinas tragaperras lineajugar interactivo portal internetapostar dinero onlinejugar seguro portalcasinos gratisjugar al instante portales webprobabilidades ruletajuegos casino pagina internetjuegos azar onlinepositions roulettedescargar casino gratisjuego seguro portales internetjuegos de casino gratisjugar baccara en lineaganar dinero en el casinoel casino onlinevideo poker pagina webganar casino onlinejuegos de casino ruletacasino pagina internetcasinos pagina webno cd casino empireroulette grand jeuroulette systemscasinos laneajuegos interactivos paginas webapuesta en lineacasino internacional onlineslots machinesjuegos interactivos linearuleta europea paginas internetcasino del juego en lineajugar tragaperrasjuegos segurostrucos para casino empirebwin casinojugar gratis internetganar a la ruleta,ganar ruleta electronica,ganar ruleta moe Tu’iha’amo’ungá
Koe fuatapu ‘o Lalo mo ‘Utá
‘Ae tivaini moe hautoká
Ako moe lotu ne fakahakeá
‘O vakavakaō ko hota tofi’á
Felavai ē maama moe ‘ofá
Koe ‘esiaola ‘ae nimamea’á

KUPU II – TALA FATONGIA:

Tupou Kolisi ke fanongo maí
‘Ae mu’aki to’u moe muiakí
Taha’i ongoongo kuo pavakí
Āngai ē matangi pea pōpō’ulí
Tupu’anga ‘eta fāfākongatahí
‘Ūfia ē huelo koula ‘eta pēkoní
Koe pataloni ‘oe kau pataloní

KUPU III – TALA ‘UHINGA:

Ke pā ha mavava hua ha tuē
Koe ‘aho ‘eni ‘oe fakapuepué
Langiola kuo fai ‘ehe tangané
Kuo ta’imālie ai ‘a Felenité
Fai’anga ‘eta fakatuketuké
‘O ‘iloa ‘a Tonga koe Pilioté
Pule’anga Hau he Tahi Sauté

KUPU IV – TALA ‘UHINGA:

Na’e fanāfotu ‘i fale mo tu’á
Fakatouato he’ene maa’imoá
He ‘akatemika moe ‘ateleitá
Tāvani’aki loumaile maamaloá
Mōtolo kihe kau matematiká
Koia tofu ‘ae hala kihe ikuná
Koe faiekina ‘a mateakili’oá

KUPU V – TALA ‘UHINGA:

‘Oku kei tu’uni he ngaahi tohí
‘Ae tamasi’i ko Tupoumālohí
‘Ene peleiki ē ngaahi lekootí
‘Otu sivi moe ngaahi sipotí
‘I Niuingatoni koe ‘Akatemī
Mo Sitinī koe ‘Univēsití
Maisoa he lao moe kelēsikí

KUPU VI – TALA ‘UHINGA:

He ‘oku kei hiliō si’eta motó
Koe Tonga mo’unga kihe lotó
Ke tauhi ma’a foki pea tasiló
Ka ‘uli mo kele he ‘oi fakapō!
‘E hoatamaki mo si’eta lokó
‘A si’i ‘ungá mo’ui fakaolooló
‘O mohu he ‘ilo moe potó

KUPU VII – TALA AOFANGATUKU:

Lepa-’i-Fualu Sia-ko-Toloá
‘E ngata ‘afē ha’ata ni ‘ofá?
‘Ene malave ma’u pea ma’uná
Kau helohelo ē kau ta’e'iloá
Koe lava ē malangá ANFF
Kau afe si’i ki Puke Tapapá
Fakalongo mai ki si’oto ngafá

Na’e fatu ‘a e ta’anga ni ki he: Fe’auhi Sivi Hiva, Kātoanga Fakamanatu 142 Ta’u ‘o e Kolisi ko Tupou, Fepueli 2008, ‘a ia ko hono kaveinga ko e: Siaosi Tāufa’āhau Tupou IV, La’ā Kuo Ungafonua: Pataloni Mālōlō ‘o e Kolisi Tutuku Kolisi ko Tupou, ma’ae kauhiva: Kolisi Tutuku Kolisi ko Tupou, Va’a SUTT Mo’unga-Kihe-Loto, Puke Tapapa, ‘Aokalani, Nu’usila.

November 29th, 2007 Posted by tkaili

“Pea ‘Ekinusitā ‘Eti ‘Akusitā: Fou He Faingata’á Kihe Ikuná”

ASB POLYFEST 2008
‘Apiako Epsom Girls Grammar School

Kaveingá: “Te Tau Lava ‘o Ikuna ‘Etau Misí he Funga ‘oe ‘Ānau, Tui moe Ngāue”; Faivá: Tau’olunga; Ta’anga: “Pea ‘Ekinusitā ‘Eti ‘Akusitā: Fou He Faingata’á Kihe Ikuná”; Fakafatu: Dr ‘Okusitino Māhina.

“Pea ‘Ekinusitā ‘Eti ‘Akusitā:
Fou He Faingata’á Kihe Ikuná”

1.Tala mo kapui moe matangá
Moe kātoanga ē kuo hu’ekiná
Ke he’aki ha tuē pā ha mavavá
Langi mai teine keta fola haká

2.Tala ‘oe ako he me’a funganí
‘Eta ‘ānau moe tui ke ngāue’í
Koe fakatonu’anga si’eta misí
Koe tatau mo’oni ‘oe ‘ekuasí

3.Haere mai kau taki mamatá
Lei Filimeni koe ‘aati senitā
Moe ‘atitōliume ko Lētī Fisá
‘Episomu Holo moe ‘akuātiká

4.Kei tu’u ‘ae Māsuli ‘Atemisí
Kae fēfē ‘alā ‘a hono laipelí
Fili mo toli he ngaahi supiesí
Matematika ‘āati moe saienisi

5.Ko si’eta moto ē keta tulifuá
Pea ‘ekinusitā, ‘eti ‘akusitā
Fou he faingata’a kihe ikuná
Ma’u pē mā tama he kakavá

6.Kuo lava si’ete fakamalingá
Kau liu ange kihe Hala Silivá
Mo hono laione le’o fono koulá
Teu mate ai koia ‘eta misioná

Fakamatalá: Kupu 1, Ko e tala fakatapu ki he matangá, ‘o fekau’aki mo e ‘aho kātoangá pea mo hono ‘alungā, ‘a ia ko hono laumālie ko e ma’alali mo e fiefiá; Kupu 2, Ko e tala fatongia ki he kaveinga ‘o e ‘ahó, ‘oku makatu’unga he ikuna ‘o ‘etau misí fakaakó ‘i he funga ‘o e ‘ānau, tui mo e ngāue, ‘a ia ko e tefito ia ‘o e kaveingá; Kupu 3-5, Ko e tala ‘uhingá, ‘a ia ko e ni’ihi ia ‘o e ngaahi mātanga ‘iloa ‘o e ‘apiakó, ‘o hangē ko hono ngaahi falé mo e laipelí, ‘a ia ‘oku fa’o ai ‘a e fakakaukau fo’ou, loloto mo mālie ‘o e sivilaisé he ngaahi tohi, pea hiliō ‘i hono motó he lea faka-Latiná, per angusta ad agusta, ‘o ‘uhinga faka-Tonga ko e fou he faingata’á kihe ikuná; mo e Kupu 6, Ko e tala aofangatukú, ‘a ia ko e tatau ia ‘a ‘Episomu ki he kātoangá he kuo lava honau ngafá ka nau foki ki honau lata’angá he Hala Silivá, ‘o hokohoko atu ‘enau fai fatongiá mo fakama’unga ki he’enau lokó, ‘a ia ko e laione fonofono koulá ‘oku nau mo’ui’aki mo mate ai he’enau akó.

July 27th, 2007 Posted by tkaili

Talateu

Sia ko Kafoa moe ‘Alo ‘i Talau
‘E taku apē kuo te tala lakulaku
Ka fakalongo ‘e lea ‘a e kanivatu
Tala ki Teisina mo Longolongofolau
Liku ‘o Matoto mo e Uho ‘o Vava’u
Vai ko Tāpinga mo Vai’utukakau
Funga Veitatalo uoi ‘Utukalongalu
Si’i Pouono tu’u koe fakatalutalu

He’ikai ha teki pe ofo he tā vai
He koe ta’au ‘o e Taulua Tongiaki
Vaivaipetoa ‘isa na’a ne matua’i
Veimumuni Veingangana ‘ene tu’utai
‘E ngalo ‘a Tukulalo mo hono masani
He koe toka’anga ‘o ‘ene pōvai
Ka ‘eke ‘eha sola moha vūlangi
Seuke, tuku mu’a tama e fie matai

Uisa he kakala ‘isa ‘ene ngatuvai
Faiva ta’anga Maau filifili ‘ene felavai
To’ongapō fo’ou ‘oku ongo mai
Ke silapa ‘aki ‘a e ‘atamai vilitaki
Koe hikuhikule’o ‘oha fai matekai
Ke fanāfotu ‘iho tau potutahi
‘Alaha manongi he ‘Otu Felenite ‘Ailani
Malama pea ope ki he tafatafa’aki langi

He’ikai ha pahi he lau siva
Tumu’aki e lau lava he telekanga
Tuku ke vikia ‘a e tangata ‘iloa
Ke lea pē ngāue ‘i hono kuonga
Fakamu’omu’a e mo’oni faka filosofia
Pea huluhulu ‘aki ‘a e tā mo e vā
Koe kakala tauleva ki he kilukilua
No’oloto ko hoto vala tu’uta

Fatu ‘a Viliami Uasikē Lātū
24 Siulai 2007

July 27th, 2007 Posted by tkaili

Tō’ongapō e Lo’au ‘o Tāpinga’amaama

1.Hūfanga he Talamalu e Fonuá
Kae ‘atā ke fai ha viki mei Vaihiloá
Ki he tukutukulaumea ‘a Vaivaipetoá
Lavengamālie ai e vūlangi mo e solá

2.Tala-pea-ngali huli ‘o Maui mei mu’á
‘Oku tā ki fanga pea tā ki vahá
Toutai ola ‘i Langi, Pulotu, mo Maamá
He koe tā mafua ‘ae kanivatu tupu’á

3.Tangane e Tangata ‘o Tufu-’a-Māhiná
Koe pulotu-fa’u ‘oe ta’anga motu’á
Moe pulotu-haka ‘oe lakalaka ‘iloá
‘Oku tafi mala’e ‘i hotau kuongá

4.He koe punake ‘oe faiva tā-vā
Moe tufunga e uho moe fuo ‘oe leá
Lavemonū ai si’i kau ākongá
He takanoa pē ‘i he lalo-hakangá

5.Si’i tangata mo fefine Tonga
Tau hākahaka he tā vā’ifaiva kuo feiá
He kuo mālie fau mo fakaholomamatá
Pea malanga-i-faiva ai e loto māfaná

6.’Io, koe Tā-mo-Vā ia ‘o Ha’a Moaná
Koe tō’ongapō e Lo’au ‘o Tāpinga’amaamá
Ke paotoloaki e ako kelesikale mu’á
Mo tatala e fihitu’u ‘oe lotolotongá

Fatu ‘e Tēvita O. Ka’ili ki he kātonga fakalāngilangi’i ‘o Toketā ‘Okusitino Māhina ‘a ia na’e fakahoko lolotonga e Konifelenisi Fakaako hono 12 ‘oe Tonga Research Association ‘i Nuku’alofa Tonga ‘i Siulai 14, 2007.

July 23rd, 2007 Posted by tkaili

“Langiloa ‘ae Lopaukamea”


Fatu ‘e ‘Okusitino Māhina

‘Oku tukupā ‘a e ta’anga hiva viki ni ki he faiako ‘a ‘Okusitino Māhina he lēsoni lea mo e kalatua ‘a Tonga he Kolisi Tonga, ‘a ia ko Tēvita Ma’ilei, pea mo ‘ene tāmai kuo ne pekia, ‘Aisea Nau Māhina, ‘a ia na’a na kaunga ki hono fakahū ‘o ako he Kolisi, ‘a ia na’a ne misi ma’u pē ke faifai ange ha ‘aho pea ne lava ‘o ako ai.

Na’e fatu ‘e ‘Okusitino Māhina ‘a e ta’anga hiva viki ni ma’ae Kautaha Kolisi Tutuku Kolisi Tonga ‘i Waitakere, Hihifo ‘o ‘Aokalani, ki he Kātoanga Fe’auhi Sivi Hiva ‘a e Kautaha Kolisi Tutuku Kolisi Tonga ‘i Nu’usila, he ma’alali mo fakamanatu ‘o e 125 ta’u ‘o e Apiako ‘i ‘Okatopa 2007 ta’u.

1. Hūfanga ‘ihe malu ‘eta kuilá
Moe laione ta’ane ‘i maungá
Koe misionali moe sikolasitiká
Moto koe ‘ofa moe ‘ēkelesiá
He tau’atāina meihe pōpulá
Masiva he ‘iló hala kihe ‘auhá

2. Kuo tala mo kapui pea aofakí
Moe kaveinga ē ke talangakí
Teauuanima ē ta’u kuo hokosí
Langa mai tama keta ma’alalí
‘Ae to’u kimu’a moe ta’u kimuí
He ‘eioni koula ‘oku kei tu’utaí

3. Kuo oso pea tava hotau ‘ahó
Kuo tau hotau huá ka tau sokó
‘Aho’eitu ē ‘Alaivahamama’ó
Uki ‘a Tāufa’āhau mo Tuku’ahó
Kia Ngū mo Tungī keta fakauō
He kuo fakaola ‘eta tō’ongapō

4. Tonga kolisi ke hua mai ha tuē
Ke ha’otā teki pea tongi’oné
Ako kuo hake tu’u keta me’ité
Pule’anga moe siasi ongo ‘ōlivé
Vakaua tōnunga ‘eta fesifohé
Mate ma’ae fonua si’eta siaté

5. Koia ē kavaneni lanu ta’ata’á
Koe langiloa ‘ae Lopaukameá
Kala ‘eta fuka navei koe ikuná
He saienisi tekinolosia moe fiká
‘O kula ‘i fale pea kula ‘i tu’á
Ma’u pē maama he matekiná

6. Ha’u ā keta ‘eva he hala malú
‘O mamata hono vao pulukamú
Matala ē ‘ōhai langa ē manatú
‘E ngalo nai ‘afē ‘ae tapavalú
Moe sitētiume kuo vākaunahú
Si’i Funga Manamo’ui lata ai aú

7. Ma’u pē ho’o nofo ka koe kolé
Kuo ma’una ‘i loto pea malavé
Si’ete ‘ofavale he Funga ‘Atelé
Ko hoto kāpani tapulā ke veté
Kau hema ange kihe Vaitakelé
‘O fakalongo mai ki ha’o pulé

“Foresight of the Ironrope”

Composed by ‘Okusitino Māhina and translated into English by Mele Ha’amoa Māhina ‘Alatini and ‘Aisea Nau Matthew Māhina.

This social praise poem is dedicated to the teacher of ‘Okusitino Māhina in Tongan culture and language, Tēvita Ma’ilei, and his father, ‘Aisea Nau Māhina, both of whom were responsible for his admission to Tonga College, which his father had always dreamt about that, one day, he would be able to study there.

This poem of social praise poem was composed by ‘Okusitino Māhina for the Waitakere Tonga College Old Boys Association, West Auckland, for the Festival of Music Competition for the celebrations of the 125th Anniversary of the College in October 2007.

1. I take shelter in the shade of the flag
And the male lion on the mound
The missionary and the scholastic
Their motto is love and the ecclesial
In freeing people from bondage
Ignorance is trail to destruction

2. My tribute has been pronounced
The theme of today to be announced
The 125th day of birth has arrived
Please arise and let us celebrate
Those of the past, and of the present
The golden aeon has persisted

3. Our day is joyous and jubilant
Now that we are ready let us roll
Ye ‘Aho’eitu, ‘Alaivahamama’o
Beckon Tāufa’āhau and Tuku’aho
For Ngū and Tungī to applaud
Our labour of love has borne fruits

4. Tonga College let us sing in praise
Let us dance and make merry
Education has come let us rejoice
State and church are leaves of olive
Being double-hulled for our rowing
To die for the land is our charter

5. Our covenant is in blood-red
The foresight of the Ironrope
Our red-dyed-banner, a victory
In science, technology and maths
Sun-burnt in the house and outside
You can only get bread by sweating

6. Come let us sojourn in shadowy paths
And see the beauty of the cum trees
The ‘ōhai blossom, jogging my memories
Never will I loose sight of the octagon
Nor can I forget the next-door stadium
Funga Manamo’ui, you’re my passion

7. Lest ye be troubled but I have a request
My heart is in seizure, aching cruelly
My undying love for Funga ‘Atele
You’re my companion never to be parted
But I shall briefly turn to the Vaitakele
There I remain awaiting my call of duty

March 26th, 2007 Posted by tkaili

La’ā Kuo Tō, La’ā Kuo Hopo

Asb Polyfest 2007: Kaveinga: “Tō e La’ā Kae Hoko e ‘Aho Fo’ou”
‘Apiako: Epsom Girls Grammar School (Eggs); Taki: Rosie Ramanlal; Faiva: Ma’ulu’ulu; Punake: Tēvita Tu’inauvai ‘Asaeli

“La’ā Kuo Tō, La’ā Kuo Hopo”
1.Teu fakatapu kihe La’ā Kuo Hopo
Moe Fale Tapu ‘o Ha’a Moheofo
Moe Fuka ‘oku kei ta’alo
Kauhala’uta mo Kauhalalalo
Kau fiefia he anga ‘oe ‘aho
Nima’i Kuonga ē kuo kakato (x2)

2.’E ngalo nai ‘afē ‘e ngalo nai he hā?
‘Ae po’uli na’e tō ‘ihe funga ‘oe fonua
He ‘Otu Felenite mo Aotearoa
He mole ‘ae Lupe ‘oe tangatafenua
Pea pūpūluhi ‘a Ha’a Kingitanga
Pea paea noa ai ‘ae ‘Api ko ‘Atalanga

3.Ake ē manatu kihe Lopa ‘Aione
‘Ene langi mama’o ‘ihe Tahi Saute
‘Ene paki fetu’u meihe ‘otu palanite
Koe tuli ē mafua ‘oe faingamālie
Koe laukau’anga ‘oe Tonga kotoa pē

4.’Ae Tonga tu’u keta hiki ha tuē!
‘I he’eta a’usia mai ‘ae ‘aho koē
Kuo mafoa ‘ae ata ‘oe Nima ‘a Tangane
Kuo lepa touaki kihe Makamaile
Kei toka ē monū he ‘Otu Felenite
Koe fakama’unga ia ‘eta tauhi talite

5.Kuo mafoa ‘ae ata ‘oe Nima’i Kuonga
Tau fakatau ange pē ke lōloa
Ke lākoifie ‘ae Hau ‘oe ‘Otu Tonga
Pea ‘oua na’a ngalo ‘ae koloa mahu’inga
Ne tō ‘i pouono ‘ehe ‘Uluaki Fā
He koe laukau’anga ia ē Tonga
‘ae ‘Otua mo Tonga ko hota Tofi’a

6.Leveleva ē ‘eku malanga
Kau foki ki hoku lata’anga
Kihe Laione ‘oe Hala Siliva
‘O tali koau kihe kalama
‘O tuli mafua kihe maama
He koe tofa’anga ia ē hala

Asb Polyfest 2007: Theme: “A Sun Sets A Day Is Born”
School: Epsom Girls’ Grammar School (Eggs); Leader: Rosie Ramanlal;
Dance: Mā’ulu’ulu (Group Sitting Dance); Punake: Tēvita Tu’inauvai ‘Asaeli; Translation: Dr ‘Okusitino Māhina

“Sun That Has Set, Sun That Has Risen”
1.My respect to the Sun That Has Risen
And the Sacred House of Moheofo clan
And the Flag that is presently hoisting
Combining Kauhala’uta and Kauhalalalo
Let me rejoice in the meaning of today
For the Fifth Aeon is now fulfilled (x2)

2.Who’ll forget who’ll no matter what?
Darkness has fallen all over the land
My dearest Friendly Islets and Aotearoa
Loss of beloved Pigeon of tangatafenua
Causing nostalgia for Kingitanga bearers
And desertion of royal residence ‘Atalanga

3.Memories do crop up for the Iron Rope
For his lasting visions in the South Seas
And his star-plucking from the planets
In seeking for places of opportunities
A source of pride for the whole of Tonga

4.Hey Tongans let us all be jubilant!
In having reached this very joyous moment
For an era has dawned in the Fifth Hero
Who has acquired hugely for Makamaile
Abundance in blessings for Friednly Isles
A marker yielded for our treaty keeping

5.A new day has come to light in Tupou V
Long-live-the-king is our sincere wish
May the victor of Tonga be in good health
Lest he forgets the most precious treasure
The one that was given at Pouono by Tupou I
Which is what Tongans are boastful about
Namely, God and Tonga are My Inheritence

6.Now that my performance is over
I must return to the place I endear
To the marvelled Lion of Silver Road
And perform my utmost duty to eggs
In duly search for the enlightenment
The very torch that lights up the way

March 26th, 2007 Posted by tkaili

Lea Tu’ufonua mo e Angafakafonua ‘o Tongá

Ko ‘ete ‘ilo’i lelei kitá mo hoto tupu’angá, ko e me’a tefito ia ‘o ha langa ha kaha’u lelei mo tu’uloa. Ko e fatongia nai ‘o hai hono pukepuke mo fakatolonga ‘a e ulungāanga faka-fonuá mo ‘etau lea Tonga tu’ufonuá. 1. Fatongia ‘o e Matu’á? 2) Fatongia ‘o ‘etau ngaahi kulupu ngāue fakatahá? 3) Ngaahi Ako’angá? 4) pe ko e Pule’angá?

Ladies and Gentlemen, My name is Kolotile Lopeti and am very proud to have represented Carmel College, for the 2007 Polynesian Festival. Although I failed to impress the Judges on the day, I feel there is still something of great interest in what my poor little speech/poem have to offer. My Topic Question (abovementioned), is known to be one of the greatest legacies of our Tongan culture –especially our language and cultural values –by which, our most beloved Queen Salote has laid down its foundation – the establishment of “LANGA–FONUA” –in 1955.

It may also be fair to say that, topic question: “Who is Responsible for reviving and preserving our culture and languages,” seek to find the methodological measurement –for testing success. Indeed, as it stands, knowing and understanding one’s culture and language, one must try to understand or really get to know his/her very own SELF and IDENTITY first. This topic question implies a holistic and or ecological approach –and I agree –in that no one can survive on his/her own. But then, as we shall see, the wisdom and experience of our ancestors, suggest that while the ecological layers of society –i.e. as suggested by the 3 laterals of community, ministry of education or government –involved in certain aspect of the process of developments and preservation of our language and cultural values, it is our parent’s roles at home that is most critical, especially in the early stages of inception. And, as with numerous research evidence available in the field of social service and human development, there is no doubt that the key to success –in reviving and preservation of our culture and language –is found firstly at home, in the hands our parents (the heart of the ecological cycle).

1. Hou’eiki mo e Kāinga,
Holo pē mu’a e me’a ‘a e hau’atea
Kau unga atu pē mu’a hē, tulutulu ‘o e mafuá
Ke tuki mo pae fatongiá …he kaveinga fisifisimu’a kuo fakatoká
Ko e fatongia ‘o hai ke pukepuke ‘etau lea tu’ufonuá, mo e angafakafonua ‘o Tongá?
1) Fatongia ‘o e matu’á, 2) Fatongia ‘o ‘etau ngaahi kulupu ngāue fakatahá, 3) Ngaahi ako’angá 4) pe ko e Fatongia ‘o e Pule’angá.

‘Isa ‘oka ‘ikai mangungu ‘e hoto nifo tua’a, si’ete kaveinga
Hūfanga atu he tala ‘o e fonua –’Otua mo Tonga ko hoku Tofi’a—ko e moto ia ‘eta Silá

2. ‘Oku tala ‘e Lo’au tufunga –fonuá
Pule’anga moe Siasi kae malohi ha fonuá
Tupou Uluaki na’a ne sila’i –tu’uholoaki he tolu’i hai, e maa’imoa tuputupulangi
Tala –pea –ngali e tā –’uluafi, he ko e tama’imata na’e fonofono’aki e ‘ofa fakapalovitasi.
Tupou 4, na’a ne ‘ave ‘a Tonga ki he māmani ‘o e fakalakalaká
Fakapō, ‘oku ‘i fē kolo-hau ‘o e ‘Otu Anga’ofá, kinoha’a ‘o e politikale fakakapitale, pulonga e temokalate fakauesité.

3. Si’oto’ofa ‘e ngalo ‘a fē, Talatalaifale si’i Kuini ‘Ofa, Ta’ahine ko Saloté…
Fakafoki ‘a Tonga ki ‘api ki he lotofalé … Saiange pē ‘Isipite mo e kau’i koané…
Namoa ai pea foli ‘e ha’a Fa’eé –’Io, ‘i ‘api fa’a toe tu’u ai e tevé.
‘Ilo’i ai kita mo hoto ‘ā–vahevahé, mehikitangá, tama tu’u he fa’ē–tangatá, uisa he fatongia kehekehe pē.
Mahu’inga ē ‘o e fatongia, mo e tauhi vaha’angataé
Ko e Kāpasa folau ‘o ha kaha’u ‘e tolonga mo tu’uloa ‘o fakaholo-talanoa he vaha’a kuongá.

4. ‘Oku fakamo’oni ‘e ha’a taukei he ‘akatemiká, mo e filosofiá ‘o e faiva ‘uhingá
‘O tatau ‘ihe ‘ēfika fakalakalaka ‘o e mo’ui ‘i he paiolosiá, ‘ikonōmika mo e sosilá
‘Oku makatu’unga e mo’ui fekau’akí, ‘i he ‘ekolosia ‘o e Sosaietí
Kau to e fakaongo atu mu’a ‘eku kaveinga
Ko e fatongia ‘o hai ke pukepuke mo fakatolonga ‘etau lea mo e anga fakafonua ‘o Tonga?
‘Oku tuhu kotoa ‘a e kau poto mei ono’ahó, mo ia ‘a e kau ako ‘i onopoó, ki he mafu mo e uho ‘o ‘etau nonofo (matu’a).

5. Fanongo ki he akonaki ‘oku ‘oatu faka-e-Tamaí,
‘Isa, neongo ‘e tuai ke totongi mei langi, ka ‘e ‘Ofa’i kita mo toka’i ‘e he familí, fonua mo e siasi –ko e koto tapuaki
Lalanga ai ‘ae mo’ui ‘i he ‘Ofá mo e faka’apa’apá –’e fisi pea moto ‘o matala ‘i he to’onga, lea mo e ‘ulungāanga
‘Oi seuke, tala pea ngana, he koe fatufatu fala mei fata, na’e fai ‘i fale lalava
‘Oku pehē tofu ‘a e ‘Ofa he’ete ‘Ilo’i – kita, mo tauhi vaha’a ‘i he nonofo ‘a e kāinga faka-Tonga.
‘Io, he ko e mo’ui fekau’akí, ‘oku kamata mei ‘api –’i he fāmili – koe ‘uluaki ‘ata ia ‘o e Sosaieti.

Composed by Sonasi Samita (Tu’akifalelei)
Presented by Kolotile Lopeti - Representing Carmel College for 2007 Speech Competition - Year 11 — ASB Polynesian Festival - Secondary School in Aotearoa –New Zealand.

March 24th, 2007 Posted by tkaili

Kasa Fō Ua ‘o e Lolo ‘a Halaevalú

Uisa si’i ‘Utukalongalú
‘A e Siale Tafa ‘o e ‘Alo’italaú
Kasa Fō Ua, Lolo ‘a Halaevalú
Fai’anga ia ‘o ‘ete fakatalutalú

Fanga-’i-he-Sī, Māhina Fekité
Tau’aki Pulu, Ika Lahi ē
Fai’anga ia ‘o e tuketuké
Hala Pasi Va’e fiemālie pē

Loto Poha mo e ‘Utulongoa’a
Lolovī mo hono ngoue kakalá
Kuo moto, lūpū, pea matalá
Fai’aki ‘eku fakavaha’a tangatá

Afekaesō, Kolo Sialé
Lea’aetohi, Sialehaevalá
Te u suipi ai he kāsinga fā
‘O satelaite ai ‘i he vavaá

Tau:
Huitiā, Lenisā, Tavakefai’aná
Na’e folaloa ai ‘a e falá
Kae alea ‘a e kāingá
‘Īkale māhanga ‘i he Tele’a
‘Oku ola ‘i fanga, ola ‘i moana

Fatu ‘e Tonga Pōteki Mālohifo’ou ‘i he Ano Māsima ‘i Sanuali 1996

March 24th, 2007 Posted by tkaili

Ko e Seini Pā

Ko e ‘efinanga kuo fī ko e seini pā
Tukufakaholo ‘i he to’utangata
Filihia e ‘uhinga mo e matematika
Ke ‘ilo folofola ‘a e Tonga kotoa
Mei he kalofiama ‘o e fu’u toa
(ta kei kau pē) ‘o uho taha ki Ma’ananga.

Ma’anu’anu mai mei he moana
Sau e fauhe sika ‘a ama
Mei Nafualu, ko e tahi’i toa
(vavalo) ‘i he ‘ēfika faka-folofola
Ko e tukituki ki he pole kotoa
Kuo fa’u pea ha’i ki he maamaloa

Lulunga pulopula ‘o e ‘Api ko Toloa
‘Ulungaanga fakatouola .
Mo’ui nga’ahoa lōtolu ‘a ‘ofa
Kuo kauhala taha ako mo e folofola
Manongi ai ‘o ‘alaha ‘a e mateaki lī’oa
Palepale valu (8) e kuo ke hau’alofa

Ko e hala kuo papa, tu’unga he ‘aufuatō
Na’e ‘i Nafualu ‘a e vungakoto
Ko e polopolo ki Ha’a Moheofo
Fua kuo loloto ‘ilo ‘e he fakapotopoto
Tou mo hopo kae tala ‘ehe pilimisolo
Mo’unga ki he loto ko e taha’i moto

Tau:
Hiki, hiki mavava, kuo tafeloa e kaveinga
Hiki tuē kuo tu’ulā e lupe he sotiaka
Koe talatalai fale, kuo matafala e tupe
‘Eva pē mu’a he sone mo ke vakaiange
Kuo likivai ‘a e mafi,
Kuo tongi’i ‘a e matavai
‘E he kaivai ‘o e tautahi
Ko e lohu pe mo hono to’ukai
Mu’aki ‘a e ‘ofa fūfūnaki.

Ko e hiva ‘a e Kolisi Tutuku ‘o e Kolisi ko Tupou ‘i Seni Tieko (2006). Na’e fa’u mo fakafasi ia ‘e Tēvita Tukumohe Takitaki (Ma’u Fualu)

March 21st, 2007 Posted by tkaili

Tangilaulau Fakasipitau

Fai ‘e Siosiua F. Lafitani Tofua’ipangai

HE ‘OIAU E HOKU FAKAPO!

Kou tangilaulau mo ‘eku taofai
Ke fakamahino ki hau’atea ‘a hoku loto mamahi

Kou tangilaulau mo ‘eku taotala
Ke fakamahino ki hau’atea ‘a ‘eku faingata’ia

HE ‘OIAU E! ‘OIAU E!

Kou tangi mo hifi hoku sino ‘aki ‘eku taofai
Ke fakamahino ki hau’atea ko e to’a tu’ukimu’a ‘oku ‘e’epa ni

Kou tangi mo hifi hoku sino ‘aki ‘eku taotala
Ke fakamahino ki hau’atea ‘oku hala ketau to e fakatauhoa

HE ‘OIAU E HOKU FAKAPO!

Kou tangi mo haha hoku mata ‘aki ‘eku povai ualulu
Ke fakamahino ko hoku toto kou faka’apa’apa’aki

Kou tangi mo haha hoku mata’aki ‘eku povai tui tapavalu
Ke fakamahino ko hoku toto kou tukulolo’aki

HE ‘OIAU E! ‘OIAU E!

‘Oi au e mo’ungalaulau mo nifo’osi e!
‘Oku mo ‘i fe he ‘aho ni!
Ko e ‘aho e mo e po ‘eku tangi lau’aitu

‘Oiau e mo’ungalaulau mo nifo’osi e !
‘Oku mo ‘i fe he pooni!
Ko e po e mo e ‘aho ‘eku tangi lau’aitu

HE ‘OIAU E HOKU FAKAPO!

‘Oiau e te u tangi lau’aitu e!
Te u tangi lau’aitu e!

He ko hai ha taha ne alea mo ia?

‘I tahi, ‘uta pea ‘i funga ma’olunga?

Ko au e!

Ne ‘ikai ke u lava ke alea mo ia

He na’e ‘i sia mo kolonga hono povai

Pea fakatoukatea he sika ke oma ho’ona tao

HE ‘OIAU E! ‘OIAU E!

Ko hai ha taha ne alea mo ia?

Teu mate au keta o pe

Te u mate au keta o pe

Ki Pulotu mo hono ‘ea

Pea kia Havea Hikule’o

He kuo to ‘a e taufa ni ho fale

Ko e fale ‘o e to’a ‘i he ope

‘E ‘ikai te ke ngalo ‘iate au

Ki he pa’angangalu ‘i he pa’angangalu

HE ‘OIAU E FAKAPO!

Ko ha fa’u ‘ena ke fakaofiofoi ‘i he fa’ahinga “tangilaulau fakasipitau” (he’eku fakahingoa ‘e au) ne fa’a fai ‘e he kau to’a Tonga ‘i ha pekia ha to’a pe ‘eiki ne anga fakato’a ‘o loto lahi mo ta’efie’auna ‘i he lolotonga ‘a e tau fakalotofonua ‘a Tonga he senituli 18 ki he 19.

Ko ha tangi laulau ‘ena ‘a ha to’a ne hoko ko ha fili lahi pea ‘ikai va lelei ia mo e pekia he’ene kei mo’ui. Ko ha tangilaulau ‘ena ‘a e to’a kei mo’ui ki he sino ‘o e to’a kuo pekia. Ne talanoa lahi ‘a Mariner mo ha ngaahi talatukungutu kehe pe ki hono haha mo e hifi ‘e he kau to’a honau sino ke tafe toto ‘i mu’a pe he pangai ‘o e me’afaka’eiki ‘o ‘Ulukalala Feletoa ko ha fakaha ‘enau faka’apa’apa mo e tukulolo ki he pekia ‘a e to’a lahi.

Ne pehe ‘e Mariner ne fakalilifu ‘a e ngaahi tangilaulau pehe ni, ka e anga fakasipitau. He na’a nau tangi laulau’aki mo ‘enau ngaahi tao mo e povai ‘o haha’aki honau ‘ulu mo hifihifi ‘aki honau sino ke fetoto’i ko e fakaha ‘enau faka’apa’apa mo’oni ki he pekia.

Ko e to’onga faka’apa’apa ia ‘a e kau to’a ‘i ha hoko ha pekia ‘a ha to’a pe ‘eiki lahi ne to’a, pea ne tatau ai pe pe na’a nau faha’i, pe hoko ko e fili, mo e sino ‘o e pekia he’ene kei laumalie pe mo’ui, ne ‘ikai pe ha to e kehekehe ia. Ne nau fai pe me’a tatau he’enau faka’apa’apa faka’osi ki ai pea toki telio. Pea neongo ‘oku ha fakalilifu hange ko e lau ‘a Mariner ka ‘oku ai ‘a e ngaahi me’a lahi ‘i heni ke fai ki ai ha to e fakatototolo mo ha potatala he kaha’u.

‘Oku ui ‘ena ko e “tangilaulau fakasipitau”, pea ‘oku fakafaikehekehe’i pe ia mei he “sipitau” mo e “tangilaulau”.

Donate to Planet Tonga Copyright © 1998-2007 Planet Tonga - All Rights Reserved.
Tell a Friend | Contact Us | Advertise with us | Our Services | Customer Support
a Mana Technologies Company